Van taboe naar regie: de overgang in een nieuw licht

Van misverstanden naar betere zorg

Al in de oudheid beschreven artsen zoals Hippocrates en Aristoteles de overgang. Zij zagen het vooral als het einde van de vruchtbare periode van een vrouw. In latere eeuwen ontstonden allerlei theorieën over wat er in het lichaam zou gebeuren. Zo dacht men in de Middeleeuwen dat de menopauze leidde tot ophoping van vuile stoffen in het lichaam, die hysterie konden veroorzaken. Behandelingen varieerden van kruiden tot bloedzuigers.

Pas in de afgelopen decennia veranderde het beeld. Vanaf de jaren negentig kwam er meer onderzoek naar hormoontherapie. In 2002 zorgde een grote studie – de Women’s Health Initiative – voor veel onrust, omdat media berichtten dat hormoontherapie gevaarlijk zou zijn. Daardoor werden deze behandelingen jarenlang minder voorgeschreven.
Inmiddels weten we dat moderne hormoontherapie, met zogeheten bio-identieke hormonen, voor veel vrouwen veilig en effectief kan zijn. Ook groeit de aandacht voor goede voorlichting en scholing.

Een speciale overgangspoli in OLVG

In OLVG bestaat al sinds 2008 een speciale menopauzepoli voor vrouwen met overgangsklachten. Deze werd opgericht door gynaecoloog Dorenda van Dijken, in samenwerking met Bianca van Moorst, klinisch psycholoog, seksuoloog en (tot 2023) verpleegkundig overgangsconsulente. Op deze poli werken verschillende specialisten samen, onder wie een psychiater, cardioloog, internist, seksuoloog en neuropsycholoog. Zo kan er gekeken worden naar alle aspecten van de overgang: lichamelijk, mentaal en cognitief.

Door de groeiende behoefte aan goede, samenhangende zorg voor vrouwen met complexe overgangsklachten, werd in 2020 de Multidisciplinaire Overgangs Problematiek Polikliniek (MOP) opgericht door gynaecoloog Dorenda van Dijken en psychiater Birit Broekman. Op deze poli kunnen vrouwen met psychische klachten tijdens de overgang twee keer per maand terecht voor een uitgebreid adviesgesprek. Tijdens zo’n gesprek zitten zowel een gynaecoloog als een psychiater samen met de patiënt aan tafel.

Vrouwen worden hiervoor doorverwezen na een intake op de algemene menopauzepoli, of via de psychiatrie, in overleg met de MOP-psychiater. Daarnaast bespreken specialisten elke maand samen verschillende patiëntsituaties in een multidisciplinair overleg. Deze manier van werken maakt het mogelijk om behandelingen te combineren en beter af te stemmen op de persoonlijke situatie van de patiënt.

In 2025 is de MOP-poli in OLVG overgenomen door gynaecoloog Yadira Roggeveen en psychiater Soemiati Kasanmoentalib. Op de locatie Jan van Goyen is inmiddels ook een tweede MOP-poli geopend, opgezet door Dorenda van Dijken en psychiater Moniek Wassenaar.

Mentale gezondheid tijdens de overgang 

De periode rond de menopauze – de perimenopauze – gaat vaak gepaard met sterke hormonale schommelingen. Die kunnen invloed hebben op stemming, slaap en angst. Veel vrouwen krijgen in deze periode te maken met klachten, zoals: opvliegers en nachtzweten, slaapproblemen, stemmingswisselingen, vermoeidheid en concentratieproblemen. 
Ongeveer vier op de vijf vrouwen ervaart één of meer van deze klachten. Soms ontstaan ook slaapstoornissen zoals slaapapneu of rusteloze benen. Daarnaast kan deze periode een kwetsbaar moment zijn voor het ontstaan of terugkeren van depressieve klachten. Slecht slapen speelt daarbij vaak een belangrijke rol. Toch worden deze klachten nog regelmatig gezien als gevolg van ‘stress’ of ‘drukte’, terwijl hormonale veranderingen een belangrijke oorzaak kunnen zijn. Goede herkenning kan de kwaliteit van leven en mentale veerkracht verbeteren.

Onderzoek naar betere behandeling

In OLVG wordt ook wetenschappelijk onderzoek gedaan naar overgangsklachten. Promovenda Marijn Schipper volgt bijvoorbeeld ruim 200 vrouwen die vragenlijsten invullen over hun stemming, slaap en gebruik van hormoontherapie.
Daarnaast doet OLVG mee aan het landelijke Menopause Consortium, een groot onderzoeksprogramma dat wordt gefinancierd met 9,4 miljoen euro subsidie. Hierin werken onderzoekers uit verschillende vakgebieden samen aan vragen rond onder andere botgezondheid, mentale gezondheid en ziekteverzuim.
Een van de studies in OLVG onderzoekt bijvoorbeeld wat beter helpt bij slaapproblemen en stemmingsklachten in de overgang: hormoontherapie of een online slaapprogramma.

De toekomst: meer persoonlijke zorg

De overgang krijgt tegenwoordig veel aandacht, maar niet alle informatie die rondgaat – bijvoorbeeld op social media – is wetenschappelijk onderbouwd. De huidige menopauzezorg is dat wel. Bovendien staan niet alleen lichamelijke klachten centraal, maar ook mentale gezondheid, slaap, leefstijl en sociale factoren. Door onderzoek hopen artsen beter te kunnen voorspellen welke vrouwen meer kans hebben op ernstige klachten en welke behandeling voor hen het beste werkt.
Zo verschuift de overgangszorg langzaam van een tijd waarin er nauwelijks over werd gesproken naar een toekomst waarin vrouwen meer kennis, ondersteuning en regie krijgen in deze belangrijke levensfase.